Ποιος κυβερνά τη χώρα;

Ίσως επειδή το έχουμε συνηθίσει, περνά απαρατήρητο: το κυριότερο πρόβλημά μας είναι ο τρόπος του χειριζόμαστε τα προβλήματά μας. Σε αυτό το μετα-πρόβλημα εντοπίζεται η πηγή της κακοδαιμονίας μας. Ο τρόπος που χειριζόμαστε τα επίμαχα προβλήματα δημόσιας πολιτικής ενεργοποιεί, σχεδόν ανεπίγνωστα, το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναζητούμε λύσεις. Ποια είναι τα διακριτά γνωρίσματα αυτού του τρόπου;

Πρώτον, επίμαχα θέματα δημόσιας πολιτικής γρήγορα μετατρέπονται σε ακραίες συγκρούσεις. Αντιτίθεσαι σε αλλαγές στην εργατική νομοθεσία; Καταλαμβάνεις το υπουργείο Εργασίας! Είσαι αγρότης και διαφωνείς με κυβερνητικές ρυθμίσεις; Καταλαμβάνεις τις εθνικές οδούς! Η διαμάχη δεν κλιμακώνεται· κορυφώνεται γρήγορα σε σύγκρουση.

Δεύτερον, ακόμα και επιμέρους θέματα (π.χ. τοπικά ή στενά επαγγελματικά) έχουν τη δυσανάλογα μεγάλη δυνατότητα να αναδειχθούν σε μείζονα πολιτικά ζητήματα που κερδίζουν την εθνική προσοχή. Τα σκουπίδια της Κερατέας και η απεργία των ταξιτζήδων είναι δύο τέτοια πρόσφατα παραδείγματα. Συνήθως, η εκτίναξη της διαμάχης σε σύγκρουση συνιστά επιλογή των διαμαρτυρομένων για να κερδίσουν, μέσω των λαϊκιστικών ΜΜΕ, εθνικό ακροατήριο και, άρα, να μεγιστοποιήσουν το πολιτικό κόστος για την κυβέρνηση.

Και τρίτον, το επίμαχο θέμα δημόσιας πολιτικής γρήγορα αποσπάται από το στενό πεδίο του και εξελίσσεται σε ένα ευρύτερο πρόβλημα νομιμότητας – σεβασμού της έννομης τάξης. Το πρόβλημα π.χ. με την πρόσφατη απεργία των ταξί ήταν ότι γρήγορα ξέφυγε από το αρχικό έναυσμα της διαμάχης (απελευθέρωση του επαγγέλματος) και εξελίχθηκε σε πράξεις παράνομης βίας.

Αν και τα τρία γνωρίσματα του ελλαδικού τρόπου διαχείρισης προβλημάτων είναι αλληλένδετα, το τρίτο είναι το σημαντικότερο, αφού υπονομεύει την ίδια την ύπαρξη του κράτους δικαίου. Δείγμα της θεσμικής υστέρησής μας είναι ότι διαρκώς ανακύπτει το ίδιο ερώτημα: ποιος κυβερνά αυτόν τον τόπο; Πώς διευθύνεται η χώρα; Συντεχνιακά ή θεσμικά; Κατά νόμον ή με βάση την ανέλεγκτη ισχύ των επιμέρους κοτζαμπάσηδων;

Δείτε τις πρόσφατες καταλήψεις των πανεπιστημίων, με αφορμή την ψήφιση του ρηξικέλευθου νόμου Διαμαντοπούλου για τα ΑΕΙ. Η πρώτη κίνηση των αντιδρώντων φοιτητών ήταν να καταλάβουν τα πανεπιστήμια. Δεν κλιμακώνουν τη διαμαρτυρία τους, την κορυφώνουν ευθύς εξαρχής! Ποιο θα είναι τότε το επόμενο βήμα; Η βία, τι άλλο απομένει; Θα βρουν βεβαίως εντυπωσιοθηρικά ΜΜΕ που θα υποδαυλίσουν το θέμα, θα προκύψει ευρύτερο πολιτικό ζήτημα. Οι λαϊκιστές της κοινοβουλευτικής ομάδας του ΠΑΣΟΚ θα εκφράσουν την «ανησυχία τους για την αναστάτωση», ενώ βουλευτές που θυμήθηκαν, μετά από χρόνια ετεροαπασχόλησης, ότι έχουν και την ιδιότητα του καθηγητή πανεπιστημίου (αγνώστων ακαδημαϊκών επιδόσεων) θα διατυπώσουν για μια ακόμη φορά τις επιφυλάξεις τους για το νόμο που οι ίδιοι ψήφισαν, και θα μας πουν κουτοπόνηρα ότι αυτοί είχαν προειδοποιήσει την υπουργό! Μήπως υπερβάλλω κ. Βούγια και κ. Καρτάλη;   

Η διαφωνία με το νόμο είναι θεμιτή. Μόνο που δεν βρισκόμαστε στο στάδιο της διαβούλευσης. Ο νόμος ψηφίστηκε. Απομένει η εφαρμογή του. Ή μήπως όχι; Μόνο σε μια χώρα με προβληματική σχέση με το νόμο αρχίζει η συζήτηση για το αν ο συγκεκριμένος νόμος θα εφαρμοστεί! Ιδού το μετα-πρόβλημα: ο μη σεβασμός της νομιμότητας, η περιφρόνηση των κανόνων του δημοκρατικού παιχνιδιού. Το αρχικό πρόβλημα μεταλλάσσεται: δεν συζητούμε πλέον κατά πόσον ο νόμος ρυθμίζει επαρκώς τα συναφή προβλήματα, αλλά το σεβασμό της έννομης τάξης. Αλλάξαμε θέμα (και λογικό επίπεδο).   

Αν η ακρότητα των αντιδράσεων χαρακτηρίζει τους φοιτητές των παρατάξεων, η θρασύτητα και η πονηρία διακρίνουν τους πανεπιστημιακούς ψευδο-ηγέτες. Μετά την κατάθεση του νομοσχεδίου στη Βουλή, η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου Αθηνών ομοφώνως διαμήνυσε στην κυβέρνηση «πως ακόμα και αν ψηφίσει το νομοσχέδιο πραξικοπηματικά, δεν θα προχωρήσουμε στην εφαρμογή του […]».. Μήπως ήταν μια θαρραλέα πράξη πολιτικής ανυπακοής; Αστειεύεστε; Τέτοιες πράξεις χρειάζονται κότσια, αφού ο ανυπάκουος εν γνώσει του υιοθετεί μορφές αντιπαράθεσης που επισύρουν κυρώσεις. Για τζάμπα μάγκες πρόκειται, οι οποίοι πληρώνονται ακόμη κι όταν απεργούν!

Όταν το θράσος είναι ατελέσφορο, επιλέγεται το θεσμικ 72; αντάρτικο μέσω τρίτων. Θαυμάστε την οργουελική γλώσσα της πρόσφατης ανακοίνωσης της ίδιας Συγκλήτου. Αφενός μεν καλεί, με αγωνιστική φρασεολογία, τα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας «να στηρίξουν τη λειτουργία του πανεπιστημίου», αφετέρου δε εμμέσως την καταλύει - αναβάλλει τις εξετάσεις ως τις 9-9-2011, προσκαλώντας έτσι έμμεσα τους φοιτητές να καταλάβουν τα πανεπιστήμια!

Η ανευθυνότητα είναι πρωτοφανής: μεταθέτουν τις εξετάσεις, άρα συμπιέζουν το χρόνο διδασκαλίας, με προφανή κίνδυνο να χαθεί το εξάμηνο αν δεν συμπληρωθούν οι απαιτούμενες από το νόμο 13 εβδομάδες. Πώς το δικαιολόγησαν; Επισήμως, σιωπή. Ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών, ωστόσο, γνωστός για τα «αντιεξουσιαστικά» (όσο και «αντιμνημονιακά») αισθήματά του, ήταν λιγότερο συγκρατημένος: «Οι φοιτητές θα αποφασίσουν για το εάν θα μετατεθεί η εξεταστική. Δεν μπορούν οι πρυτάνεις ή η Σύγκλητος να αποφασίσουν για το χρόνο, γιατί οι φοιτητές αποφασίζουν εάν θα συμμετέχουν», είπε ο κ. Πελεγρίνης!

Δεν ξέρω αν συνειδητοποίησε πόσο απο-καλυπτικός ήταν. Μας έκανε να καταλάβουμε ότι: στα «λαϊκοδημοκρατικά» πανεπιστήμια της πλάκας οι φοιτητές επιλέγουν πότε θα εξετασθούν, αφού όλα είναι μπάχαλο. Τα ανθρωπάκια που παριστάνουν τους ηγέτες αδυνατούν να αρθούν στο ύψος του αξιώματός τους – σέρνονται πίσω από αυτούς που θα ’πρεπε να παιδαγωγούν, όταν δεν τους προτρέπουν σε παράνομες πράξεις. Μια χώρα που παρέδωσε τα πανεπιστήμιά της στις κομματικές νεολαίες, δεν πρέπει να εκπλήσσεται αν αυτά τα διοικούν οι Πελεγρίνηδες! Όλα έχουν το κόστος τους.

«Σε λυπάμαι που είσαι αναγκασμένος να ζεις εδώ»

Τη χυδαιότητα την προσλαμβάνεις κυρίως εμπειρικά - πρώτα την αισθάνεσαι, μετά τη σκέφτεσαι. Το θράσος του αρχισυνδικαλιστή της ΔΕΗ Φωτόπουλου αποτυπώνεται στην απειλητική αγριοφωνάρα του, ζωγραφίζεται στις επιθετικές χειρονομίες του. Την πώρωση του αρχισυνδικαλιστή των ταξιτζήδων Λυμπερόπουλου τη βλέπεις στο άδειο βλέμμα του, στο αδιάφορο ύφος του, στον απροσχημάτιστο ετσιθελισμό του.

Η χυδαιότητα εκφράζεται με την άμετρα εγωκεντρική δράση, την άρνηση του λόγου, και, στην ακραία της εκδοχή, την προσφυγή στη βιαιοπραγία. Διαφωνείς μαζί μου; Θα σε φιμώσω. Δεν μου είσαι αρεστός; Θα σου επιτεθώ. Δεν διευκολύνεις τη διεκδίκηση των αιτημάτων μου; Θα σε τσακίσω. Ο χυδαίος δεν προασπίζει αρχές, μόνο ωμά συμφέροντα ή ιδεοληψίες• δεν νοιάζεται να πείσει αλλά να κατισχύσει. Όπως λέει ο Σοπενάουερ, «η θέληση μείον τη νόηση συνιστά τη χυδαιότητα». Η θέληση, χωρίς τη νοητική-στοχαστική επεξεργασία, αναδεικνύει το πρωτόγονο ένστικτο – την ωμή επιθυμία για κατίσχυση.


Κορυφαίο περιστατικό στη βίβλο της πρόσφατης συνδικαλιστικής χυδαιότητας είναι η περιπέτεια ενός ζευγαριού Καναδών, του Ανταμ και της Καθλίν Χάμελ, όπως την αφηγείται γλαφυρά η Μ. Μαργωμένου στην «Κ» (24/7/2011).
Το ζευγάρι ταξίδευε από τα ελληνικά νησιά στον Πειραιά. Λόγω απεργίας δεν υπήρχαν ταξί, οπότε ο ταξιδιωτικός πράκτοράς τους τους περίμενε στο λιμάνι με το αυτοκίνητό του. Τους παρέλαβε, έτοιμος να οδηγήσει το ζευγάρι στο ξενοδοχείο. Δεν υπολόγισε όμως σωστά. «Καθώς πάει να ανοίξει την πόρτα του οδηγού», γράφει η Μ. Μαργωμένου, «πέντε άνδρες τον πλησιάζουν από πίσω κι αρχίζουν να τον σπρώχνουν. Οι δύο Καναδοί από μέσα απ’ το αυτοκίνητο κοιτάζουν έκπληκτοι […]. Οι πέντε έχουν κάνει τώρα κύκλο γύρω απ’ τον πράκτορα, κι ο ένας σηκώνει το χέρι. Πίσω απ’ το τζάμι η γυναίκα παγώνει – δεν ξέρει αν ο ξένος είναι ληστής, μεθυσμένος ή τρελός. Η γροθιά κολλάει στο μάγουλο του πράκτορα: «Κατέβασέ τους, πάρε το αυτοκίνητό σου και φύγε τώρα!». […] «Δεν είμαι απεργοσπάστης, τουριστικός πράκτορας είμαι!», φωνάζει ο άνθρωπος […]. Αλλά ο κλοιός αντί να λυθεί, στενεύει. «Ήρθα να πάρω τους πελάτες μου, να τους πάω στο ξενοδοχείο», εξηγεί προσπαθώντας να ξεφύγει. «Πρώτα θα σου σπάσω το αυτοκίνητο και μετά τα μούτρα», του απαντάει ο ένας ταξιτζής. […]. Πίσω απ’ το τζάμι, η Καθλίν κλαίει γοερά. Είναι σίγουρη πως αφού δείρουν τον πράκτορα, θα σπάσουν το τζάμι και θα χτυπήσουν εκείνη και τον άνδρα της. Ο Ανταμ την κρατάει και προσπαθεί να την ηρεμήσει, αλλά η γυναίκα είναι σε πανικό» (ο.π.).
Ο πράκτορας καταφεύγει σε μια ομάδα αστυνομικών, λίγο πιο πέρα, ζητώντας βοήθεια. Οι αστυνομικοί επεμβαίνουν, χωρίς ωστόσο να συλλάβουν κανένα τραμπούκο. Το ζευγάρι καταφέρνει να φτάσει, τελικά, στο ξενοδοχείο. Την επομένη ακυρώνουν τα περιηγητικό τους πρόγραμμα στην Αθήνα και αναχωρούν εσπευσμένα για την Ιταλία. «Ελπίζω να μην ξανακούσω τη λέξη “Ελλάδα”. Κι εσένα σε λυπάμαι που είσαι αναγκασμένος να ζεις εδώ», λέει ο Ανταμ αποχαιρετώντας τον ταξιδιωτικό πράκτορα (ο.π.).
Το ζεύγος Χάμελ, χωρίς να χρειαστεί να ταξιδέψει σε επικίνδυνα «αποτυχημένα κράτη», όπως το Πακιστάν ή το Ιράκ, πήρε μια γεύση από τη ζωή σε μια παρωδία σύγχρονης χώρας, όπου με ανησυχητική κανονικότητα καταλύεται ατιμωρητί η δημόσια τάξη, η αυθαιρεσία είναι γενικευμένο φαινόμενο, και απουσιάζει εντυπωσιακά συχνά η έννοια της ρουτίνας – να διεκπεραιώνεις βασικές σου ανάγκες απροβλημάτιστα.
Σε μια ώριμη δημοκρατία, ο απεργός πολίτης διεκδικεί αλλά αναμένεται να σέβεται τους κανόνες της «πόλεως», χάρη στους οποίους συγκροτείται ως πολιτικό υποκείμενο. Η εργασιακή διεκδίκηση καθίσταται κατανοητή ως έλλογη απαίτηση στο μέτρο που διατυπώνεται ετερο-αναφορικά – δηλαδή, με διυποκειμενικά αναγνωρίσιμους όρους, αντλώντας από το λεξιλόγιο της πολιτικής κοινότητας. Δεν είναι κακό να υπερασπίζεις τα συμφέροντά σου. Κακό είναι να περιφρονείς την έλλογη συλλογικότητα – τις αξίες, τους θεσμούς και τους κανόνες που προσδίδουν αγαγνωρισιμότητα στα αιτήματά σου.
Ο απεργός ταξιτζής που δεν αρκείται στη μη παροχή των υπηρεσιών του στο κοινωνικό σύνολο αλλά προβαίνει σε παράνομες ενέργειες, λ.χ. εμποδίζοντας βίαια το δικαίωμα στη μετακίνηση, μετατρέπει τη διαμαρτυρία του σε οιονεί μαφιόζικη πρακτική• απεκδύεται την ιδιότητα του (αυτοπειθαρχημένου) πολίτη, περιπίπτει σε αλιτήριο. Καταλαμβάνοντας παράνομα τα εκδοτήρια εισιτηρίων της Ακρόπολης, ο απεργός ταξιτζής οικειοποιείται αυθαίρετα το δημόσιο χώρο. Το γεγονός ότι είναι απρόθυμος να υποστεί τις σχετικές κυρώσεις υποδηλώνει ότι οι πράξεις του δεν αντλούν ηθική νομιμοποίηση από τις κοινές αξίες που συνέχουν την «πόλη», αλλά έχουν αμιγώς αυτο-εξυπηρετικά κίνητρα. Στρεφόμενος κατά της «πόλεως», εξέρχεται από την έλλογη συλλογικότητα, «ιδιάζει». Όσο πιο ιδιοσυγκρασιακές και βίαιες είναι οι μέθοδοι διεκδίκησης, τόσο λιγότερο έλλογη (δηλαδή: διυποκειμενικά αναγνωρίσιμη) καθίσταται η διαμαρτυρία του. Στο μέτρο που το πάθος για την προάσπιση του συμφέροντός του δεν διηθείται από τον «κοινό λόγο» της «πόλεως», μετατρέπεται σε παρά-λογη απαίτηση.
Θα πείτε: ναι, αλλά οι παρά-λογες (και παράνομες) διαμαρτυρίες συχνά αποδίδουν στην Ελλάδα – δες την Κερατέα. Σωστό, αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημά μας. Για κάθε τραμπούκο απεργό υπάρχει ένας υπουργός, ένας διευθυντής Μουσείου, ή ένας αστυνομικός διευθυντής που προσπαθεί να τον κατευνάσει, αγνοώντας τη διαπραχθείσα παρανομία. Στην αυθαιρεσία των απεργών αντιπαρατίθεται η κρατική ενδοτικότητα στην αυθαιρεσία. Δεν είναι μόνο ο απεργός που δεν σέβεται τους νόμους την «πόλεως». Το ίδιο κάνει κι ο κρατικός αξιωματούχος με άλλο τρόπο. Ο ένας εκχυδαΐζει τον αγώνα του, ο άλλος το λειτούργημά του. Ο κύκλος είναι φαύλος - δυστυχώς…

Καθολική αποτυχία ηγεσίας

Τον Αύγουστο 2005, ο τυφώνας Κατρίνα προκάλεσε τεράστια ζημιά στην πολιτεία της Λουϊζιάνα των ΗΠΑ, ιδιαίτερα στη πόλη της Νέας Ορλεάνης. Πάνω από 1000 άνθρωποι πέθαναν, οι υλικές ζημιές ήταν ανυπολόγιστες. Την τραγικά ανεπαρκή διαχείριση της φυσικής καταστροφής ανέλαβε να διερευνήσει Ειδική Διακομματική Επιτροπή της Βουλής των Αντιπροσώπων. Η Επιτροπή, αφού εξέτασε εξαντλητικά τα σχετικά στοιχεία (σε 500000 σελίδες εκτιμώνται τα έγγραφα που είδε), ήταν καταπέλτης στην Έκθεσή της. Το κύριο συμπέρασμά της συνοψίζεται σε δύο λέξεις: «αποτυχία ηγεσίας». Για την ακρίβεια, επρόκειτο για δραματική αποτυχία, τόσο θεσμική όσο και ατομική, να διακινηθούν πληροφορίες σε διάφορα επίπεδα, να αναληφθούν έγκαιρες και συντονισμένες πρωτοβουλίες από διάφορους φορείς, να προσαρμοσθούν εκπονημένα σχέδια στις ανάγκες του τυφώνα. Δύσκολα γίνεται κατανοητό, αναφέρεται στην Έκθεση, πως ο κρατικός μηχανισμός διαχειρίστηκε τόσο αναποτελεσματικά μια τόσο προβλέψιμη φυσική καταστροφή!

Αμφιβάλλω αν θα έχουμε την τύχη να διαβάσουμε μια παρομοίως εμπεριστατωμένη Έκθεση, η οποία θα ανατάμει τις κολοσσιαίες αποτυχίες που οδήγησαν στην τραγωδία της 11ης Ιουλίου 2011. Η πρωτοτυπία μας, βλέπετε, εντοπίζεται ακόμη κι εδώ: τη σχετική έρευνα θα διεξάγει «μονομελής ανακριτική επιτροπή» (!) Έστω κι έτσι, ελπίζω τουλάχιστον ότι η «επιτροπή» θα ασχοληθεί με το μείζον ερώτημα: γιατί δεν απετράπη η καταστροφή – δηλαδή, ο θάνατος 13 ανθρώπων και η εξαφάνιση του 60% του ηλεκτροπαραγωγικού δυναμικού της χώρας (και εμμέσως του 20% του Κυπριακού ΑΕΠ);

Με βάση τις μέχρι τώρα γνωστές πληροφορίες μπορούμε εύλογα να πούμε ότι η καταστροφική έκρηξη δεν απετράπη διότι είχαμε μια κολοσσιαία αποτυχία ηγεσίας, με διαφορετικές ευθύνες, σε όλα τα επίπεδα. Η καταστροφή που επήλθε θα μπορούσε να είχε αποτραπεί αν οι αρμόδιοι φορείς (και οι ηγέτες τους) είχαν επιδείξει πνεύμα ευθύνης, πρωτοβουλίας και αποτελεσματικότητας• αν είχαν ασκήσει φρόνιμα την κρίση τους.

Διαχειριστικό κενό
Οι αρμόδιες Αρχές γνώριζαν ότι τα 98 εμπορευματοκιβώτια περιείχαν επικίνδυνα εκρηκτικά (πυρίτιδα). Ένα τέτοιο φορτίο απαιτεί, φυσικά, καλή διαχείριση. Ωστόσο, δεν επρόκειτο για κάποιο ασυνήθιστο υλικό (π.χ. πυρηνικό καύσιμο). Η δουλειά της Εθνικής Φρουράς (ΕΦ) είναι, μεταξύ άλλων, να διαχειρίζεται εκρηκτικά υλικά. Η φύλαξη ενός φορτίου εκρηκτικών, λοιπόν, θα έπρεπε λογικά να είναι υπόθεση ρουτίνας, με την εφαρμογή των σχετικών διαδικασιών που προβλέπονται στις ένοπλες δυνάμεις. Τι κατέστησε το φορτίο αυτό διαφορετικό; Πρώτον, το γεγονός ότι ήταν προϊόν κατάσχεσης, με εικαζόμενες διεθνοπολιτικές προεκτάσεις. Και δεύτερον ότι εμπλέκονταν διάφοροι φορείς στη διαχείρισή του. Από δω αρχίζουν τα προβλήματα. Η αλυσίδα έσπασε διότι τρεις σημαντικοί κρίκοι της δεν ήταν καλά συνδεδεμένοι. Εξηγούμαι.

Οι εμπλεκόμενοι φορείς κατανέμονται σε τρεις κύριους κρίκους. Ο πρώτος είναι ο διπλωματικός κρίκος, που περιλαμβάνει την Προεδρία της Δημοκρατίας (ιδιαίτερα το διπλωματικό γραφείο του Προέδρου) και το Υπουργείο Εξωτερικών. Ο δεύτερος είναι ο αμυντικός κρίκος - το Υπουργείο Άμυνας. Και ο τρίτος είναι ο στρατιωτικός – η Εθνική Φρουρά (ιδιαίτερα η Ναυτική Βάση «Ε. Φλωράκης»). Κάθε κρίκος έχει τη δική του οργανωτική δομή και πολυπλοκότητα, τις δικές του προτεραιότητες, το δικό του χρονικό ορίζοντα λειτουργίας. Η κακή συνδεσμολογία των τριών κρίκων παρήγαγε ένα διαχειριστικό κενό, το οποίο ανακαλύψαμε εκ των υστέρων με τις τραγικές συνέπειές του. Ιδού γιατί.

Ο διπλωματικός κρίκος ασχολείται κυρίως με τη διεθνοπολιτική διάσταση του φορτίου. Για την Προεδρία της Δημοκρατίας (κυρίως) και το υπουργείο Εξωτερικών, το φορτίο είναι ένα δυνητικά επίμαχο αντικείμενο εξωτερικής πολιτικής, το οποίο απαιτεί διπλωματικούς χειρισμούς, ιδιαίτερα με τον ΟΗΕ, τις ΗΠΑ, τη Ρωσία, την ΕΕ, το Ιράν (χώρα προελεύσεως του φορτίου) και τη Συρία (χώρα προορισμός). Μέσω του διπλωματικού γραφείου του, ο Πρόεδρος έχει άμεση ενημέρωση σχετικά τόσο με την κατάσχεση του φορτίου όσο και με τις διαπραγματεύσεις για το χειρισμό του (φύλαξη στην Κύπρο, διάθεση σε άλλη χώρα, καταστροφή).

Σε επανειλημμένα διαβήματα της ΕΦ και του Υπουργείου Άμυνας, το Υπουργείο Εξωτερικών αναβάλλει τη λήψη αποφάσεων αναφορικά με το φορτίο (από τον Αύγουστο 2009 το Νοέμβριο 2009), για να αποφανθεί, τον Δεκέμβριο 2009 και αργότερα τον Ιούλιο 2010, ότι «πολιτικοί λόγοι» επιβάλλουν ουδεμία «αλλαγή στον τρόπο χειρισμού του θέματος». Με άλλα λόγια, το φορτίο δεν έπρεπε να καταστραφεί, ούτε να διατεθεί σε άλλη χώρα. Τι έπρεπε να γίνει τότε; Να μείνει ως έχει, μέχρι νεωτέρας …- δηλαδή να εξακολουθεί να φυλάσσεται προσωρινά στη Ναυτική Βάση. Η αναποφασιστικότητα οδηγεί στην αναβλητικότητα.

Ακόμη κι όταν χώρες της ΕΕ ή ο ΟΗΕ προθυμοποιούνται να προσφέρουν βοήθεια σχετικά με τη φύλαξη ή την καταστροφή του φορτίου, ο διπλωματικός κρίκος (ιδιαίτερα η Προεδρία) είτε αρνείται είτε ολιγωρεί. Γιατί; Οι αποκαλύψεις απορρήτων τηλεγραφημάτων του Αμερικανού πρέσβη στην Ουάσινγκτον από το Wikileaks επιβεβαιώνουν ότι οι σχέσεις μεταξύ των δύο κύριων παικτών του διπλωματικού κρίκου – Πρόεδρος Χριστόφιας και Υπουργός Εξωτερικών Κυπριανού – δεν είναι οι καλύτερες δυνατές. Ο Υπουργός Εξωτερικών φέρεται να έχει δηλώσει στον Βρετανό Ύπατο Αρμοστή ότι «η κυβέρνηση χειρίστηκε το όλο περιστατικό με ιδεολογικά κριτήρια»! («Κ», 17/7/2011) Με άλλα λόγια, ο Πρόεδρος έκρινε ιδεοληπτικά ότι η διπλωματική υποστήριξη της Συρίας, ενός κράτους-παρία στις διεθνείς σχέσεις, ήταν τόσο σημαντική για το Κυπριακό που άξιζε να ρισκάρει την μη καταστροφή ενός τόσο επικίνδυνου φορτίου!

Ο αμυντικός κρίκος βρίσκεται ανάμεσα στην ΕΦ, που είναι επιφορτισμένη με τη λειτουργική φύλαξη του φορτίου, και στον διπλωματικό κρίκο που ενεργεί με μακροσκοπική προοπτική. Το Υπουργείο Άμυνας λαμβάνει σημειώματα από την ΕΦ αναφορικά με την επικινδυνότητα του φορτίου, στέλνει με τη σειρά του παρόμοια σημειώματα στο Υπουργείο Εξωτερικών, δημιουργεί επιτροπές, και συγκαλεί συσκέψεις. Οι επιτελείς του Υπουργείου Άμυνας δεν φαίνεται να συναισθάνονται την αγωνία της ΕΦ για τους κινδύνους που παρουσιάζει η υπαίθρια αποθήκευση του φορτίου. Το Υπουργείο Άμυνας δεν παίρνει ενεργές πρωτοβουλίες, αρκείται στο ρόλο του μεσάζοντα.

Είναι χαρακτηριστική η γραφειοκρατική γλώσσα του Υπουργείου Άμυνας, απαντώντας στην Έκθεση 2009 της Γενικής Ελέγκτριας της Κυπριακής Δημοκρατίας (σ.54), στην οποία (Έκθεση) επισημαίνονται με σαφήνεια «οι κίνδυνοι πλήρους αλλοίωσης και καταστροφής» του φορτίου από «την αποθήκευσή του σε υπαίθρια στοιβάδα». Το Υπουργείο Άμυνας, αντί να ανακοινώσει συγκεκριμένα μέτρα, απαντά ότι μελετά το θέμα σε συνεννόηση με άλλες συναρμόδιες υπηρεσίες και απαριθμεί τα διαβήματα που έκανε στο Υπουργείο Εξωτερικών αναφορικά με το φορτίο! Με άλλα λόγια: για το Υπουργείο Άμυνας, ενεργώ δεν σημαίνει δρω, παίρνω πρωτοβουλίες της αρμοδιότητάς μου (π.χ. να δώσω εντολές για την προσήκουσα φύλαξη των κατασχεθέντων εκρηκτικών), αλλά μεσολαβώ μεταξύ αρμοδίων υπηρεσιών!

Ο στρατιωτικός κρίκος είναι αυτός που έχει στα χέρια του την καυτή πατάτα και αισθάνεται άβολα. Η Ναυτική Βάση ιδιαίτερα ζει καθημερινά με το επικίνδυνο φορτίο. Η οπτική γωνία των εμπλεκομένων είναι κυρίως μικροσκοπική: διερωτώνται τι θα κάνουν άμεσα με το φορτίο, αγωνιούν για την επικινδυνότητά του, οι υπαξιωματικοί της Βάσης αναρωτιούνται πως θα βγει το καλοκαίρι με τα 98 εμπορευματοκιβώτια εκτεθειμένα στον καυτό ήλιο και, άρα, στον κίνδυνο αναφλέξεων που επιφέρουν οι υψηλές θερμοκρασίες. Ο διοικητής της Βάσης και ο διοικητής Ναυτικού απευθύνουν εκκλήσεις στην ΕΦ, η οποία με τη σειρά της επισημαίνει την εκκρεμότητα της σωστής φύλαξης του φορτίου στο αρμόδιο Υπουργείο Άμυνας. Σε σχετικό σημείωμά του, τον Μάιο 2009, προς το Υπουργείο Άμυνας και τη Διεύθυνση Υλικού Πολέμου, ο Αρχηγός της ΕΦ υποστράτηγος Τσαλικίδης επισημαίνει τους κινδύνους «αυτανάφλεξης» της πυρίτιδας σε υψηλές θερμοκρασίες. Δύο σημεία στην επιστολή του είναι αξιοπρόσεκτα.

Πρώτον, αναφέρει ότι, καθότι «το φορτίο εναποθηκεύτηκε σε υπαίθρια στοιβάδα», «εγκυμονούνται κίνδυνοι». Χρησιμοποιώντας την παθητική φωνή απρόσωπα, αφήνει να εννοηθεί ότι, ενδεχομένως, κάποιοι άλλοι αποθήκευσαν το φορτίο με αυτόν τον τρόπο. Αν ναι, ποιοι και γιατί; Περαιτέρω: ποιος επέλεξε τη Ναυτική Βάση, δίπλα στον μεγαλύτερο ηλεκτροπαραγωγικό σταθμό της χώρας, για την έστω προσωρινή αποθήκευση του φορτίου; Σε μεταγενέστερη συνέντευξή του, ο Αρχηγός αναφέρει: «δεν είχα πρόσβαση στο υλικό των κοντέινερ […] και δεν είχαμε ούτε τα κλειδιά» («Έθνος», 24/7/2011). Προσέξτε: μια μονάδα σου φυλάει ένα επικίνδυνο φορτίο, το οποίο δεν είναι ούτε επισκέψιμο (εξαιτίας του τρόπου αποθήκευσης - οι πόρτες των κοντέινερ ήταν κολλητά αντικριστές), ούτε έχεις τα κλειδιά των κοντέινερ! Γιατί το ανέχεσαι; Γιατί δεν δίνεις την εντολή να αποθηκευτούν αλλού, με διαφορετικό τρόπο, τα εμπορευματοκιβώτια;

Δεύτερον, στην επιστολή του ο Αρχηγός αναφέρει ότι «σε περίπτωση που […] οι πυρίτιδες παραμείνουν στην κατοχή της Δημοκρατίας, τότε θα πρέπει να ληφθούν μέτρα προστασίας από τις υψηλές θερμοκρασίες». Ο Αρχηγός της ΕΦ εκφράζει εδώ την αβεβαιότητά του για την τύχη του φορτίου («σε περίπτωση που…»), η οποία φυσικά προέρχεται από την αναποφασιστικότητα του διπλωματικού κρίκου (Προεδρία – Υπουργείο Εξωτερικών). Εντυπωσιάζει όμως το γεγονός ότι ο Αρχηγός δεν αναφέρεται ρητά στην ανάγκη υπόγειας αποθήκευσης των εκρηκτικών υλικών (όπως προβλέπουν διεθνώς οι διαδικασίες των ενόπλων δυνάμεων) και δεν επισημαίνει κατηγορηματικά τους κινδύνους που συνεπάγεται η αποθήκευση ενός τόσο επικίνδυνου φορτίου στη συγκεκριμένη τοποθεσία (κοντά στον μεγαλύτερο ηλεκτροπαραγωγικό σταθμό της ΑΗΚ).

Η γραφειοκρατική νοοτροπία σκοτώνει
Οι τρεις κρίκοι χειρίζονται ένα θέμα συναρμοδιότητας, αλλά το κάνουν με κλασικά γραφειοκρατικό τρόπο: ο κάθε κρίκος προσεγγίζει το θέμα της διαχείρισης του επικίνδυνου φορτίου από τη δική του επιμέρους λογική και το εντάσσει στο δικό του χρονικό ορίζοντα αναφοράς και σύστημα προτεραιοτήτων• δεν συντονίζονται• κανείς δεν αισθάνεται «ιδιοκτήτης» του θέματος• δεν έχουν μάθει να δουλεύουν σε κοινά πρότζεκτ• δεν διέπονται από μια κουλτούρα αποτελεσμάτων αλλά διαδικασιών. Οι πληροφορίες που ανταλλάσσονται μεταξύ των φορέων δεν αξιολογούνται με κοινό τρόπο, δεν έχει διαμορφωθεί κοινή οπτική γωνία. Η αβεβαιότητα που εκπέμπουν ο Πρόεδρος και ο Υπουργός Εξωτερικών αναφορικά με το στάτους του φορτίου διαχέεται σε όλη τη διοικητική πυραμίδα. Το φορτίο αντιμετωπίζεται ως κάτι προσωρινό και η λύση που δίνεται είναι κι αυτή προσωρινή, και, άρα, υψηλότερου ρίσκου από την οριστική: υπαίθρια αποθήκευση, δίπλα στην οικονομικά πιο ευαίσθητη περιοχή του νησιού, μέχρι νεωτέρας διαταγής…

Χαρακτηριστικό στοιχείο της γραφειοκρατικής νοοτροπίας είναι η αποφυγή ευθυνών, η έλλειψη πρωτοβουλιών, η αναβλητικότητα: το επίμαχο θέμα παραπέμπεται διαρκώς σε άλλους φορείς, οι εμπλεκόμενοι νοιάζονται κυρίως να συγγράψουν ή να αναζητήσουν υπηρεσιακές αναφορές, αποφάσεις και ενέργειες αναβάλλονται για αργότερα με το πρόσχημα της ανάγκης συλλογής περισσότερων πληροφοριών! Ακόμα και μετά την πρώτη, περιορισμένης έκτασης, έκρηξη σε εμπορευματοκιβώτιο, στις 4/7/11, σε διευρυμένη σύσκεψη αρμοδίων στο Υπουργείο Άμυνας την επομένη (5/7/11), αναζητούνται περαιτέρω γνωματεύσεις ειδικών για την επικινδυνότητα του πιθανότατα αλλοιωμένου υλικού (!), ενώ ο γενικός διευθυντής του Υπουργείου Άμυνας, ως άλλος Sir Humphrey, ζητά να συνταχθεί από την ΕΦ εμπεριστατωμένη αναφορά για το συμβάν της έκρηξης, η οποία θα υποβληθεί στο Υπουργείο Άμυνας, η οποία κατόπιν θα γνωστοποιηθεί στους «αρμόδιους φορείς» και στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας! Η επιτόπια έρευνα της ad hoc επιτροπής στις 6/7/11, πέραν του ότι είναι ήδη αργά όταν διεξάγεται, εντυπωσιάζει με τον ερασιτεχνισμό της (υπάλληλοι περπατούν πάνω στα κοντέινερ, δίνονται οδηγίες για κατάβρεξη με νερό, κλπ).

Στον παράλληλο σύμπαν της γραφειοκρατίας η ζωή είναι μια αργόσυρτη αλληλουχία συνεδριάσεων, υπομνημάτων, και γνωματεύσεων! Ακόμα κι όταν οι γνωματεύσεις δεν έρχονται (όπως όταν, στο πρώτο μισό του 2011, επιχειρήθηκε ανεπιτυχώς να σταλούν δείγματα πυρίτιδας για εξέταση στην ελλαδική ΕΒΟ), κανείς δεν ρωτά γιατί, ή ποιό πρέπει να είναι το επόμενο βήμα! Μέχρι την επόμενη σύσκεψη…! Αν υπάρξει…

Έτσι αντιλαμβάνονται οι γραφειοκράτες το μάνατζμεντ…! Αποκομμένοι από την πιεστική εμπειρική πραγματικότητα, ανάγουν τα θέματα που χειρίζονται σε νοητικές αναπαραστάσεις (σημειώματα, αναφορές, γνωματεύσεις), οι οποίες εξέρχονται από τον πραγματικό - πεπερασμένο, υλικό, φθαρτό, απρόβλεπτο - κόσμο για να εισέλθουν σε έναν άλλο βιρτουαλικό κόσμο, στον οποίο ο χρόνος είναι γραμμικός, αντιστρέψιμος και απεριόριστος, δεν υπάρχουν απρόβλεπτα συμβάντα, και η συμπεριφορά των υλικών υποτάσσεται στις γραφειοκρατικές ανάγκες. Αντί τα προβλήματα να αντιμετωπίζονται στη συνθετότητά τους από ανθρώπους που νοιάζονται πρωτίστως για αποτελέσματα (όχι για υπηρεσιακά σημειώματα!), απλοποιούνται εντασσόμενα σε μια στενή γραφειοκρατική λογική. Για να παραφράσω ελαφρώς την Έκθεση για τον τυφώνα Κατρίνα, οι γραφειοκράτες αναμένουν να προσαρμόζονται τα προβλήματα στα σχέδιά τους, αντί να προσαρμόζουν, συντονισμένα και αποτελεσματικά, τα σχέδιά τους στα απρόβλεπτα προβλήματα που αντιμετωπίζουν.

Η φονική έκρηξη της 11 Ιουλίου 2011 μας συγκλόνισε όχι μόνο γιατί σκότωσε 13 συνανθρώπους μας ή εξουθένωσε ενεργειακά την Κύπρο, αλλά και γιατί απο-κάλυψε τη σαθρότητα των θεσμών μας. Διαπιστώσαμε, αίφνης, ότι η χώρα μπορεί ακόμα και να σβήσει από το χάρτη, εξαιτίας της εγκληματικής ολιγωρίας των ηγετών της και του τρόπου λειτουργίας των θεσμών της.

Η καταστροφή έγινε η αφορμή για να θέσουμε στη δημόσια συζήτηση όλα όσα μας πληγώνουν, αλλά δεν μπορούσαμε πειστικά να το κάνουμε μέχρι τώρα, στο μέτρο που απουσίαζε το κατάλληλο έναυσμα και τα συνακόλουθα συμφραζόμενα. Να μιλήσουμε για τον απίστευτα ερασιτεχνικό τρόπο με τον οποίο διοικείται τα κράτος• για τη δημοσιοϋπαλληλική κουλτούρα της ανευθυνοϋπευθυνότητας• για τον ωχαδερφισμό ως τρόπο ζωής («κρύψετε να περάσουμε», όπως έλεγαν οι προϊστάμενοι των Γενικών Φυλακών Λευκωσίας σε όσους υπαλλήλους απορούσαν για τα προνόμια που απολάμβανε στη φυλακή ο διαβόητος κακοποιός Κίτας)• για την αναξιοκρατία, τη διαφθορά και το ρουσφέτι• για τους πολιτικούς-κομματάρχες και τους διοικητικούς κλώνους τους, ικανούς πιθανώς να διοικήσουν το χωριό τους, το συνδικάτο τους, ή την κομματική οργάνωση της γειτονιάς τους, αλλά όχι μια σύγχρονη χώρα• για την ατιμωρησία των μεγαλόσχημων• για έναν (πρώην πλέον) Υπουργό Εξωτερικών του οποίου κύριο επίτευγμα είναι η κατοχή ενός ιστορικού επωνύμου• για έναν κακόμοιρο Πρόεδρο που τεντώνεται να αρθεί, ανεπιτυχώς, στο ύψος των απαιτήσεων του αξιώματός του…

Θλιβερά πράγματα…Πώς να έχεις εμπιστοσύνη σε ένα τέτοιο κράτος, σε τέτοιους ηγέτες; Πώς να είσαι περήφανος για τη χώρα σου; Πώς να μην αναρωτηθείς ποια θα είναι η επόμενη καταστροφή;

Η Ελλάδα των «κολλητών» ποτέ δεν πεθαίνει!

«Αξιοκρατία στο Δημόσιο. Τέρμα στο ρουσφέτι και στο βόλεμα των κάθε λογής «κολλητών». Μακριά από πρακτικές κομματισμού. Εμείς […] ερχόμαστε για να σπάσουμε αυτή τη φαύλη παράδοση. Για να προχωρούν οι άριστοι, και όχι απλώς οι αρεστοί».
Γ. Παπανδρέου, πρωθυπουργός, ομιλία στο πρώτο υπουργικό συμβούλιο, Οκτώβριος 2009

Πως τα φέρνει η ζωή! Άλλοι απολύονται ή αναγκάζονται να κλείσουν τα μαγαζιά τους, κι άλλοι, αποτυχημένοι πολιτικοί, διορίζονται σε υψηλές θέσεις στο Δημόσιο. Τυχαίο; Τίποτα στη ζωή δεν είναι τυχαίο…

Στη γραφική μας χώρα γνωρίζουμε καλά ότι δεν είναι τόσο ο κόπος, η επινοητικότητα ή οι επιδόσεις σου αυτά που θα καθορίσουν τη σταδιοδρομική επιτυχία σου στο δημόσιο χώρο, όσο οι κομματικές διασυνδέσεις σου. Αυτές είναι το πιο πολύτιμο κεφάλαιό σου. Ακόμα και τώρα, στην εποχή της χρεοκοπίας; Ναι, ακόμα και τώρα. Η Ελλάδα των «κολλητών» ποτέ δεν πεθαίνει!

Ποιος είναι ο νέος πρόεδρος του Ενιαίου Φορέα Ελέγχου Τροφίμων (ΕΦΕΤ); Ο κ.Γιάννης Μίχας. Τι προσόντα διαθέτει ο κ.Μίχας; Είναι μέλος του πολιτικού συμβουλίου του ΠΑΣΟΚ, διετέλεσε νομάρχης Πειραιά, υπήρξε συνδικαλιστής στα Ναυπηγεία Σκαραμαγκά• δεν διαθέτει πτυχίο πανεπιστημίου και αμφιβάλλω αν μιλά καλά μια ξένη γλώσσα. Από τη δικαστική έρευνα στις μίζες που δόθηκαν στο σκάνδαλο των υποβρυχίων, μάθαμε ότι, αν και νομάρχης Πειραιά, ο κ.Μίχας εξακολουθούσε να αμείβεται από τα ναυπηγεία, ως τον Μάρτιο 2010! Με άλλα λόγια, στο πρόσωπο του κ.Μίχα εμβληματικά απεικονίζεται η θανατηφόρα θεσμική ασθένεια της μεταπολιτευτικής Ελλάδας – η κομματοκρατία. Τι θα ήταν ο κ.Μίχας χωρίς το ΠΑΣΟΚ;

Δεν είναι η πρώτη φορά που η κυβέρνηση Παπανδρέου Γ’ αποπειράθηκε να «τακτοποιήσει» τον κ.Μίχα, μετά την αποτυχία του να εκλεγεί αντιπεριφερειάρχης πέρυσι. Κατεβλήθη προσπάθεια να διοριστεί γενικός γραμματέας του υπουργείου Εσωτερικών. Υπήρξαν όμως αντιδράσεις (η προκήρυξη παραήταν φωτογραφική, αφού ο κ.Μίχας δεν διαθέτει πτυχίο), και η προσπάθεια δεν καρποφόρησε (βλ. «Βήμα», 12/6/2011).

Γιατί έπρεπε να βολευτεί ο κ.Μίχας; Στοιχειώδες αγαπητοί μου. Πρώτον, διότι η αμοιβαιότητα αποτελεί ηθική υποχρέωση κάθε επαναλαμβανόμενης συναλλαγής. Ο κ.Μίχας πρωτοστάτησε στην επανεκλογή του κ.Παπανδρέου στην προεδρία του ΠΑΣΟΚ το 2007, και αποτελεί έκτοτε έναν από τους πραιτοριανούς του στο κόμμα. Έπρεπε να ανταμειφθεί – με τα λεφτά μας φυσικά…Δεύτερον, δεν είναι κόσμιο για έναν πρώην νομάρχη να εργάζεται (ούτως ειπείν…) στα ναυπηγεία. Τα επίλεκτα μέλη της νομενκλατούρας έχουν κατακτήσει το δικαίωμα να κατέχουν εσαεί περίοπτες θέσεις στο κράτος. Με τα λεφτά μας φυσικά…

Στην παρωδία ορθολογισμού που κυριαρχεί στη βλαχοδημοκρατία μας, πρέπει, ωστόσο, να τηρούνται τα προσχήματα. Ακόμα και ο διορισμός ενός άσχετου κομματανθρώπου πρέπει να δικαιολογηθεί. Η Ελλάδα δεν είναι Λιβύη. Πως δικαιολόγησε το Υπουργείο Υγείας τον διορισμό του κ.Μίχα; Πολύ απλά. Όταν ήταν νομάρχης, μια από τις αρμοδιότητες του κ. Μίχα ήταν ο έλεγχος των τροφίμων. Επί της θητείας του «κινητοποιήθηκαν οι ελεγκτικοί μηχανισμοί της Νομαρχίας και πραγματοποιήθηκαν περισσότεροι από 175.000 έλεγχοι, με αποτέλεσμα την κατάσχεση, ή την απαγόρευση εισόδου στην χώρα σε πάνω από 7 εκατομμύρια τόνους ακατάλληλων για κατανάλωση τροφίμων». Έμμεσο συμπέρασμα: ο κ.Μίχας διαθέτει συναφή εμπειρογνωμοσύνη, άρα είναι ο ενδεδειγμένος άνθρωπος για τη θέση του προέδρου του ΕΦΕΤ!

Προσέξτε ότι οι πολιτικάντηδες δεν κάνουν μόνο ιδιοτελείς επιλογές• προκειμένου να τις εμφανίζουν ως λογικοφανείς, είναι υποχρεωμένοι να διαστρέφουν τη λογική. Σέβονται μεν τους τύπους της (τη δομή του συλλογισμού), αλλά «μαγειρεύουν» το περιεχόμενο των προτάσεων που απαρτίζουν το συλλογισμό! Το αντικείμενο του ΕΦΕΤ υπόρρητα συρρικνώνεται έτσι ώστε να συμπέσει με τους γραφειοκρατικούς ελέγχους μιας νομαρχίας! Ετσι κατασκευάζεται η λογικοφάνεια! Το ότι αυτογελοιοποιούνται, δεν τους απασχολεί. Στη βλαχοδημοκρατία μπορείς να αδιαφορείς, δίχως συνέπειες, για τη δημόσια κριτική, ιδιαίτερα όταν δεν αισθάνεσαι ότι δεσμεύεσαι από ένα «κεκτημένο» αυτονόητων πρακτικών που θέτει όρια στον τρόπο που ασκείς την εξουσία σου.

Το επιχείρημα του Υπουργείου Υγείας είναι τόσο γελοίο όσο καταγέλαστος θα ήταν ο ισχυρισμός ότι, αφού ο τάδε δήμαρχος διεξάγει σειρά εκπαιδευτικών διαλέξεων στο δήμο του, είναι ο κατάλληλος άνθρωπος να ηγηθεί του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου! Ένας πρώην νομάρχης, με συνδικαλιστική θητεία στα ναυπηγεία, δίχως καν πτυχίο πανεπιστημίου, δεν διαθέτει την απαιτούμενη τεχνοκρατική επάρκεια να ηγηθεί του ΕΦΕΤ. Του λείπει η εποπτεία των κρίκων της διατροφικής βιομηχανίας, δεν έχει προβληματισθεί σε βάθος για διατροφικά θέματα δημόσιας υγείας, δεν διοίκησε ποτέ του έναν παρόμοιο οργανισμό. Οι αρμοδιότητες του ΕΦΕΤ είναι ιδιαίτερα τεχνικές, επιστημονικά σύνθετες, και πολύ πιο διευρυμένες από τους ελέγχους μιας νομαρχίας.

Οι κυβερνήτες της χώρας μας καλούν να τους ακολουθούμε με «στρατιωτική πειθαρχία» και να κάνουμε το «πατριωτικό καθήκον» μας πληρώνοντας φόρους. Προσέξτε: εμείς πάντα πρέπει να κάνουμε κάτι, αυτοί όχι. Αναρωτήθηκαν ποτέ πως διασφαλίζουν ότι οι φόροι που χρηματοδοτούν τους δημόσιους οργανισμούς όπως ο ΕΦΕΤ αξιοποιούνται άριστα; Γιατί να εμπιστευθεί κανείς τους κυβερνήτες του όταν βλέπει ότι ποδοπατούν τις διακηρύξεις τους; Γιατί να πιστέψει ότι οι θυσίες του θα πιάσουν τόπο, όταν διαπιστώνει ότι επικεφαλής δημόσιων οργανισμών τοποθετούνται άσχετοι κομματάνθρωποι, όχι άξιοι επιστήμονες; Με τι κύρος θα ανακοινώσει αύριο κι άλλες περικοπές στις δαπάνες δημόσιας υγείας ο κ.Λοβέρδος, όταν ξεδιάντροπα κατεβάζει τον πήχη σε οργανισμούς που εποπτεύει;

Δεν περιμένω απάντηση. Την έναρθρη απελπισία μου καταγράφω - και περιμένω τα χειρότερα…

Τέλος εποχής: σφίγγουν τα λουριά για όλους!

Δεν ξέρω πόσο μεταρρυθμίσιμα είναι τα ελλαδικά πανεπιστήμια, το βέβαιο όμως είναι ότι κάθε υπουργός Παιδείας είναι υποχρεωμένος να μιλά για «μεταρρυθμίσεις» και, στο μέτρο που θέλει και μπορεί, να νομοθετεί «αλλαγές». Τα προβλήματα πιέζουν!

Οι δυσλειτουργίες των ΑΕΙ είναι κυρίως δύο τύπων: διοικητικές και συμπεριφορικές-νοοτροπιακές. Το υπουργείο Παιδείας (ο μεταρρυθμιστής) μπορεί να ρυθμίσει τον πρώτο τύπο και, μέσω αυτού, να επηρεάσει τον δεύτερο. Για να θεσμοποιηθεί μια αλλαγή, όμως, δεν αρκεί απλώς να νομοθετηθεί, αλλά να αποκτήσει την υπόσταση του αυτονόητου στη ζωή μις κοινότητας. Δεν είναι εύκολο.


Το πρόσφατο σχέδιο νόμου για τα ΑΕΙ είναι το πιο ρηξικέλευθο από αντίστοιχα του παρελθόντος. Τούτο διότι αλλάζει ριζικά τη δομή διακυβέρνησης των ιδρυμάτων, αποσκοπώντας στην καθιέρωση κινήτρων και κυρώσεων που θα οδηγήσουν σε διαφορετικές συμπεριφορές: καταργεί το «λαϊκοδημοκρατικό» μοντέλο διοίκησης και εισάγει το «διευθυντικό». Η αλλαγή είναι ιδιαίτερα συμβολική: συμβολίζει την υποχώρηση της λαϊκιστικής πλημμυρίδας της δεκαετίας του 1980, η οποία επέβαλλε τη συνδιοίκηση των δημοσίων οργανισμών.

Ως οργανισμός εντάσεως γνώσης, το πανεπιστήμιο διαπερνάται από μια ουσιώδη αντίφαση: από τη μια μεριά είναι μια οιονεί μη-ιεραρχική κοινότητα, στο μέτρο που η διασπορά της εξειδικευμένης γνώσης επιφέρει και τη διασπορά της ισχύος. Δεν έχει σημασία τι τυπική θέση κατέχεις, αλλά τι ξέρεις στο διαρκώς μεταβαλλόμενο επιστημονικό πεδίο σου. Από την άλλη, οι νεοφώτιστοι στην ακαδημαϊκή κοινότητα μυούνται στα «κριτήρια αριστείας» από τους παλαιότερους (και συνήθως ιεραρχικά ανώτερους). Μαθαίνεις να είσαι δάσκαλος, ερευνητής και φοιτητής ενός γνωστικού αντικειμένου, υπάγοντας τον εαυτό σου σε διυποκειμενικά «κριτήρια αριστείας» που καθιέρωσαν οι προγενέστεροι, με μεγαλύτερη γνώση και πείρα από σένα.

Για να λειτουργήσει καλά μια τέτοια κοινότητα είναι σημαντικό να διατηρείται η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στον εξισωτισμό και την ιεραρχία, τη συμμετοχή και την επιβολή. Ο κίνδυνος σε ένα τέτοιο σύστημα είναι να καταστεί είτε υπερβολικά εξισωτικό και, τελικά, χυλώδες και αυτο-εξυπηρετικό, είτε υπερβολικά ιεραρχικό έως αυταρχικό. Πριν το 1982 τα ελλαδικά ΑΕΙ ήταν εκτεθειμένα στον δεύτερο κίνδυνο. Μετά το 1982 δεν απέφυγαν τον πρώτο. Σήμερα είναι ώριμες οι συνθήκες να ισορροπήσει το εκκρεμές.

Πως; Παρεμβαίνοντας στη δομή διακυβέρνησης των πανεπιστημίων, όπως επιχειρεί να κάνει ο νέος νόμος-πλαίσιο. Το «λαϊκοδημοκρατικό» μοντέλο διοίκησης ισοπέδωσε την έννοια της ιεραρχίας, παρέσχε χώρο παρέμβασης στα κόμματα, ενθάρρυνε τη συναλλαγή. Ceteris paribus, όταν χρειάζεσαι ψήφους για να εκλεγείς σε ένα πανεπιστημιακό αξίωμα, έχεις κίνητρα να αμβλύνεις την ελεγκτική σου λειτουργία. Η συναλλαγή ευνοεί την αναξιοκρατία, καλλιεργεί την αυτο-εξυπηρετική λογική και, ενίοτε, οδηγεί στη διαφθορά.

Είναι τυχαίο λ.χ. ότι συγκεκριμένη οικογένεια καθηγητών εξέλαβε το Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών σαν οικογενειακή επιχείρηση; Ότι, όπως έχει γράψει ο καθηγητής Χ. Μουτσόπουλος, στην Ιατρική Σχολή Αθηνών πάνω από τους μισούς καθηγητές έχουν προωθήσει σε ακαδημαϊκές θέσεις συγγενείς τους; Ότι Σύγκλητοι ενέκριναν παράνομες μετεγγραφές φοιτητών; Ότι πρώην πρυτανική ηγεσία του Παντείου καταδικάστηκε για οικονομικά εγκλήματα; Όχι, δεν είναι…

Με το διευθυντικό μοντέλο αποκαθίσταται, σε γενικές γραμμές, η θεσμική ισορροπία. Το Συμβούλιο, αν σχεδιαστεί σωστά, θα ασκεί σημαντική εποπτική λειτουργία, ο πρύτανης θα προσλαμβάνεται με προκήρυξη διεθνούς διαγωνισμού και θα λογοδοτεί στο Συμβούλιο, η Σύγκλητος θα ασχολείται με αμιγώς ακαδημαϊκά θέματα. Η «κοινότητα» και η «ιεραρχία» εξισορροπούνται καλύτερα. Οι προσλήψεις και ανελίξεις καθηγητών θα γίνονται από επιτροπές ειδικών με διεθνή συμμετοχή, η φοιτητική ιδιότητα θα διατηρείται υπό προϋποθέσεις, οι καθηγητές θα λογοδοτούν τακτικά για τις επιδόσεις τους, το άσυλο ανομίας ουσιαστικά καταργείται. Με λίγα λόγια, σφίγγουν τα λουριά – για όλους.

Αρκεί αυτό; Όχι. Πρώτον, το σχέδιο νόμου πάσχει από σχεδιαστικές αστοχίες (π.χ. αναφορικά με τη σύνθεση του Συμβουλίου, την εξέλιξη των επίκουρων καθηγητών, κλπ), οι οποίες πρέπει να διορθωθούν. Δεύτερον, απαιτούνται χρήματα, που αυτή τη στιγμή λείπουν. Τρίτον, για να θεσπισθεί η μεταρρύθμιση απαιτείται κυβερνητική σύμπνοια που δεν υπάρχει. Βουλευτές και υπουργοί του ΠΑΣΟΚ – άνθρωποι που χρησιμοποίησαν το πανεπιστήμιο σαν εφαλτήριο για πολιτική σταδιοδρομία -, αντιδρούν. Και τέταρτον, η αντιδραστική συμμαχία του καθηγητικού κατεστημένου και των φοιτητικών παρατάξεων δεν θα υποχωρήσει εύκολα. Αναπαράγοντας το ήθος της ανομίας που διαπερνά τη μεταπολιτευτική Ελλάδα, απειλεί ήδη με ανυπακοή.

Το είπε απροσχημάτιστα ο πρύτανης του ΑΠΘ κ.Μυλόπουλος: ο νέος νόμος «δεν θα εφαρμοστεί ποτέ σε δημόσια πανεπιστήμια». Το ύστατο επιχείρημα για την αλλαγή της δομής διακυβέρνησης των πανεπιστημίων είναι ακριβώς αυτό: να μη διοικούνται τα ΑΕΙ από ανθρώπους που δεν σέβονται τη νομιμότητα! Αμήν!

«Η μοίρα του ανθρώπου είναι ο χαρακτήρας του»

Το γνωρίζουμε παλαιόθεν: «ήθος ανθρώπω δαίμων» (Ηράκλειτος) - «η μοίρα του ανθρώπου είναι ο χαρακτήρας του». Ο χαρακτήρας μας δεσμεύει• είναι δύσκολο, κοστίζει, να αποφύγουμε τις συμπεριφορές που υποδεικνύει. Η κατασκευή του χαρακτήρα είναι μια κοινωνική-ιστορική διαδικασία: σμιλεύεται μέσα από τη συμμετοχή του ατόμου σε συλλογικές δραστηριότητες, πλάθεται από το πνεύμα της εποχής, διαμορφώνεται από τις επιλογές που κάνει κανείς. Ο χαρακτήρας συνοψίζει προσπάθειες ατομικής αυτο-δημιουργίας, σε ένα συλλογικό πλαίσιο αναφοράς. Προδιαγράφει μια συγκεκριμένη τάση συμπεριφοράς, στην οποία εκδηλώνονται αρετές και πάθη, αξίες και συναισθήματα.

Παρατηρώντας προσεκτικά τον χαρακτήρα των πολιτικών ηγετών μπορεί κανείς να ερμηνεύσει (και να διαβλέψει) τις συμπεριφορές τους. Ο χαρακτήρας του πολιτικού που επικράτησε στη χώρα, στα χρόνια της Μεταπολίτευσης, είναι, κυρίως, ο ιδιοτελής κομματάνθρωπος, για τον οποίο η πολιτική δεν είναι λειτούργημα (προσφορά στα κοινά), ούτε καν επάγγελμα (μακάρι να ήταν), αλλά, κυρίως, ένα κομματικά διαμεσολαβημένο παιχνίδι καιροσκοπικής, αυτο-εξυπηρετικής ανέλιξης. Τα κόμματα κατέληξαν να είναι, πρωτίστως, εξουσιαστικοί μηχανισμοί εκμετάλλευσης των «κοινών» χάριν των «πελατών» τους.

Ο ιδιοτελής κομματάνθρωπος προσεγγίζει την πολιτική κυρίως υπό το πρίσμα της δικής του πολιτικής επιβίωσης. Δεν νοιώθει ότι δεσμεύεται από τα ρυθμιστική αρχή του κοινού καλού, δεν αισθάνεται ότι η πολιτική ύπαρξή του προϋποθέτει τη μετοχή του σε μια ευρύτερη θεσμική τάξη την οποία συν-υπηρετεί, ούτε υπάγει τη συμπεριφορά του σε κοινά αποδεκτούς κανόνες. Ο ιδιοτελής κομματάνθρωπος έχει σμιλεύσει τον χαρακτήρα του σε αυτο-αναφερόμενες κομματικές γραφειοκρατίες, οι οποίες διακρίνονται περισσότερο για την τάση μεγέθυνσης της ισχύος τους και λιγότερο για την έμπρακτη προώθηση των όποιων αξιών τους.

Γιατί να απορεί κανείς που οι ηγέτες των δύο κομμάτων εξουσίας αδυνατούν να συμφωνήσουν σε ένα κοινό πρόγραμμα αντιμετώπισης της κρίσης; Πότε επέδειξαν συναινετική συμπεριφορά στο παρελθόν για να το κάνουν και τώρα; Όταν η καιροσκοπική πόλωση, ως το κατ’ εξοχή μέσον διαφοροποίησης από τον αντίπαλό τους, είναι η κύρια δεξιότητα την οποία έμαθαν, πώς να δράσουν τώρα διαφορετικά; Η παραγωγική (και βιώσιμη) συναίνεση δεν καλλιεργείται από τη μια μέρα στην άλλη: απαιτεί την κατάλληλη γλώσσα, την αντίστοιχη νοο-τροπία, έναν τρόπο άσκησης πολιτικής προσανατολισμένο στην έννοια του «κοινού καλού». Αν αυτή την προδιάθεση συμπεριφοράς δεν την έμαθες ποτέ, πως θα την αποκτήσεις ξαφνικά;

Σκεφτείτε: πόσο ρηξικέλευθος μπορεί να είναι ως πρωθυπουργός κάποιος που αποτελεί τον τρίτο γόνο πολιτικής δυναστείας, διετέλεσε επί δεκαετίες υπουργός του κόμματος που κυρίως ευθύνεται για τις πλείστες νοσηρές νοοτροπίες που οδήγησαν τη χώρα στη χρεοκοπία, και υποστηρίχθηκε εσωκομματικά από το πιο καθυστερημένο πολιτικά κομμάτι του κόμματός του;

Δείτε τον πρόσφατο ανασχηματισμό. Ακόμα και τη στιγμή που η χώρα καταρρέει, ο κ.Παπανδρέου διαιωνίζει την παράδοση των πολυπρόσωπων κυβερνήσεων ενδοκομματικών ισορροπιών (42 μέλη παρακαλώ, όταν η Πορτογαλία έχει 16!), διορίζοντας εμφανώς ακατάλληλα πρόσωπα με κριτήρια κάθε άλλο παρά ορθολογικά. Όταν η χώρα έχει τεράστιο πρόβλημα εσόδων, τους φόρους καλείται να συλλέξει κάποιος βαθυπράσινος κ.Οικονόμου, του οποίου η κύρια διάκριση μέχρι τώρα ήταν η ριζική διαφωνία του με το Μνημόνιο! Άτομα με μηδενικό έργο αλλά το «σωστό» επώνυμο (Γεννηματά) ή άτομα με τις κατάλληλες ενδοκομματικές διασυνδέσεις αλλά αποδεδειγμένα αρνητικό έργο σε παραγωγικά υπουργεία (Ξενογιαννακοπούλου) ανταμείβονται παραμένοντας υπουργοί!

Τι καινούριο μπορεί να περιμένει κανείς από το νέο υπουργό Οικονομικών; Αν η πολιτική ήταν αγώνας ρητορικής δεινότητας, ο κ.Βενιζέλος θα ήταν επαξίως νικητής. Μόνο που η πολιτική είναι ένα πολύ πιο απαιτητικό παιχνίδι. Η χώρα απεγνωσμένα χρειάζεται νέες πολιτικές συμπεριφορές, αλλά τι καινούριο μπορεί να προσφέρει ένας ισορροπιστής-κρατιστής, του οποίου κύριο μέλημα στην πολιτική σταδιοδρομία του – άρα και στη διαμόρφωση του πολιτικού χαρακτήρα του - ήταν να προσφεύγει στην περίτεχνη κενολογία προκειμένου να αποφεύγει τις συγκρούσεις; Πότε ο κ.Βενιζέλος κατέστη φορέας νέων ιδεών και αντιλήψεων στο δημόσιο βίο; Με τι νεοτερικό ταύτισε το όνομά του; Πότε διακινδύνευσε κάτι; Με τι παθιάστηκε εκτός από τον εαυτό του;

Το κυρίαρχο ένστικτο της επιβίωσης θολώνει την κρίση νεοτερικών, υποτίθεται, πολιτικών. «Αν ήταν η 151η η δική μου ψήφος θα ψήφιζα το Μεσοπρόθεσμο Πρόγραμμα, αλλά έχουμε κυβερνητική πλειοψηφία», δήλωσε ο κ.Κυριάκος Μητσοτάκης. Στην πιο κρίσιμη στιγμή στη μεταπολιτευτική ιστορία της χώρας, ο πολιτικός χαρακτήρας του κ.Μητσοτάκη δεν του επιτρέπει να δει με την απαιτούμενη διαύγεια το ρόλο του: θέτει την κομματική πειθαρχία πάνω από το εθνικό συμφέρον. Δεν νοιώθει την υποχρέωση να συμπεριφερθεί ηγετικά: να δώσει το παράδειγμα πολιτικού θάρρους, να διακινδυνεύσει κάτι πολύτιμο γι αυτόν, να μας εμπνεύσει με μια «αντισυστημική» συμπεριφορά. Βλέπει την ψήφο του αριθμητικά, όχι ηθικο-πολιτικά. «Ζητήσαμε από τον κόσμο να υποβληθεί σε τεράστιες θυσίες που εμείς δεν είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε», δήλωσε σε διεθνή εφημερίδα. Η αυτο-εξυπηρετική λογική των πολιτικάντηδων είναι τόσο στρεβλή που δεν αντιλαμβάνονται καν την υποκρισία τους. Επικρίνει τους άλλους για προσκόλληση στα συμφέροντά τους, τη στιγμή που ο ίδιος κάνει ακριβώς το ίδιο!

Ο χαρακτήρας δεν είναι προϊόν μυθοπλασίας αλλά επίμοχθης κατεργασίας – παράγεται σε συγκεκριμένα συμφραζόμενα και παράγει συγκεκριμένα αποτελέσματα. Αν η μοίρα των πολιτικών είναι ο χαρακτήρας τους, η μοίρα της χώρας είναι μάλλον αυτή που υποψιαζόμαστε…