Greece vs. the Eurozone: What Sophocles can teach European politicians

Presenting his new governments’ plans before the Greek parliament last Sunday (8/2/2015), the newly elected Prime Minister Alexis Tsipras appeared defiant. Greece will not seek an extension of the current bailout program, he said. The bailout, agreed between the ‘Troika’ (EU, ECB and IMF) and Greece, has been a “toxic mistake” and its consequences for Greek society disastrous.

This is a high risk strategy, which, for the time being, has set Greece apart from its partners. The 172 billion Euros bailout program expires on 28/2/2015. Unless it is extended, the last (still unfinished) review of the bailout cannot be concluded and, therefore, Greece will not receive the last tranche of 7.2 billion euros owed by the troika. This is money Greece badly needs. Without it, it will be unable to finance itself.

The looming collision between Greece and the Eurozone is forcing both sides to face their moment of truth. On the one hand, the consequences of austerity have been devastating for Greece. No society can live for long with 26% unemployment (50% youth unemployment), 25% contraction of the economy, 40% decrease of spending power, radical cuts in pensions and lots of new taxes that have brought ordinary families to their knees.

Mr. Tsipras was elected, as he said in parliament, with “a strong and clear mandate to immediately end austerity and change policies”. For this to happen, the entire bailout agreement needs to be revised. What a better signal to creditors that this is what he intends than rejecting their last aid tranche? It is a bold act of defiance. Mr. Tsipras knows that his main negotiating card is a possible Grexit and the huge problems this is likely going to cause to the Eurozone. The dynamics of a default will be unpredictable.

On the other hand, at the other end of the table sits Germany. Greece must keep up its commitments and stick to the bailout agreed, the stern-looking Finance minister of Germany, Wolfgang Schäuble, keeps saying. He knows that Greece urgently needs financing and cannot afford the stand-off too long. A country that is, in effect, bankrupt is weak; its creditors have the upper hand. Playing hardball sounds a good strategy for Germany and its allies.

However, the outcome of the recent Greek elections cannot be plausibly ignored. The devastating consequences of austerity need to be acknowledged. Greek society is collapsing, political extremism is rising. Would it not be more reasonable for reality to be acknowledged rather than for ‘the rules’ to be blindly followed? How often did governments get it wrong by sticking to decisions that turned out to be dysfunctional? What more evidence did the late US Secretary of Defense Robert McNamara need to see before he could change his mind about the Vietnam War? True leaders need to see the big picture and to look far ahead. I doubt this is happening right now in Europe.

Germany blames Greece (“the causes of the problem are to be found in Greece” said Mr. Schäuble recently in Berlin), while Greece blames Germany for imposing harsh austerity. No party can bring itself to see the whole picture: the Eurozone is a badly designed edifice and Greece has a lot to blame itself for its predicament (a corrupt political system, extensive tax evasion, and rampant clientelism). The root cause of the crisis in the Eurozone is the debilitating asymmetry between economics and politics: the euro is not supported by a political community that is willing to share risks. This asymmetry creates a collective action problem: ‘you go first and I will follow’. You first relax austerity and I will then reform, say the Greeks; you first undertake reform and I will then think about debt relief, say the Germans. The Greek crisis is forcing the Eurozone to wake up to its real problems. Will it?

I am skeptical, but not hopeless. Positions harden on both sides. What is worrying is self-righteous dogmatism. The Greek crisis is a Eurozone crisis. The institutions supporting the Euro need mending. A political community needs to gradually emerge. Also, countries like Greece that deviate from the European institutional norms need to engage seriously in reform. The superior aim of community-building involves intelligent adjustment on both sides. A compromise is needed. It is not right against wrong, but two rights clashing. The right to stick to rules agreed versus the right of a society to live decently. The art of politics is, partly, the art of crafting principled compromises between conflicting rights.

The classical Greeks were aware of the devastating consequences of self-righteous stubbornness. Sophocles’ Antigone is about the tragedy that is caused when the clash between right and right is mishandled. On the one hand there is the right of Creon, the King of Thebes, to formally enforce the law. On the other hand there is the unwritten right of Antigone to bury her dead brother, even if he was a traitor to his city and, according to law, should remain unburried. By each one stubbornly sticking to his or her right, Creon and Antigone bring about tragedy to Thebes. The Messenger in the play notes that Creon’s mishandling “shows the world that of all the ills afflicting men, the worst is lack of judgment”. At the end of the play, having lost his son and his wife, Creon realizes his poor judgment. Tragedy taught him wisdom, but, alas, it is too late! The play ends with the Chorus noting that “the mighty words of the proud are paid in full with mighty blows of fate. And at long last, those blows will teach us wisdom”.

Here is the Sophoclean challenge for our politicians: true statesmanship is finding the courage and having the intelligence to be wise without experiencing tragedy - to see the big picture, to revise one’s thinking, to think ahead, and to create space for compromise. Can Eurozone decision makers live up to that challenge?

Risk-sharing, hubris, and a possible Grexit from the Eurozone

The new Greek Finance Minister Mr. Varoufakis, a reputable game theorist with deep knowledge of the Eurozone crisis, has been recently touring European capitals to drum up support for his plan to handle the Greek debt crisis. His strategy is to take advantage of the anti-austerity mandate of the newly elected government in Greece to force creditors to renegotiate the entire framework of the bailout agreement between Greece and its creditors. That is why he refused to enter the 5th and final review of the bailout program by the troika, thus rejecting the last 7.2 billion Euros due to Greece if the review is successfully concluded. He does not want to make a move within the current framework. He wants to change the framework itself. He wants to force a paradigm change.

Will he succeed? He has certainly forced the issue of austerity on the European agenda. Several sympathetic articles have been written in international newspapers by reputable analysts, who have pointed out the failure of the current bailout program. Austerity, at least, becomes widely debatable. Mr. Varoufakis is likely to get a few concessions from creditors when the question of debt relief is decided. But the Eurozone is not an academic seminar, in which Habermasian “ideal speech” conditions prevail. The terms of debt relief for Greece will be decided, ultimately, by politics. Power is what matters, and power is with creditors, not Greece. The fundamentals of the bailout program are unlikely to change. Meanwhile, the program expires on 28/2/2015 and if Greece is not in it, its banks will be hugely exposed and the country will run out of cash.

Varoufakis has long been arguing, quite rightly, that the debt crisis that has gripped the European south is a crisis of the entire Eurozone, not merely a crisis generated entirely within the countries directly affected. The Eurozone is a flawed structure. There is a common currency but no fiscal union and certainly no political union. The pillars sustaining the edifice are ill-designed. However, this is not the diagnosis of the most powerful member of the Eurozone, Germany. The German Finance Minister said as much recently (5/2/2015): the causes of the Greek crisis are to be found within Greece, not elsewhere. This is partly true. The other part, however, not mentioned, is that a monetary union of countries so widely different in productivity, competitiveness and institutions is bound to be shaky. In a monetary union, trade surpluses in a rich country are closely linked with trade deficits in a less competitive economy. A currency union that is unsupported by common fiscal and political institutions creates collective action problems and an unequal sharing of risks (as rightly pointed out by the Bank of England governor M. Carney). The result is economic misery, the rise of political extremism and instability.

Is Mr. Varoufakis’ plan for handling the Greek debt crisis sound? On purely economic grounds, it is. So say some of the most reputable economists, such as the Nobel laureate P. Krugman and astute analysts such as Martin Wolf of the Financial Times. Greek debt is simply unsustainable. No country, especially Greece with its several institutional flaws, can pay back a debt as high as 175% of its GDP. Growth is needed, but the bailout austerity program has delivered misery so far – 26% unemployment (50% youth unemployment), contraction of the economy by 25%, decrease of Greek spending power by 40%, a near-collapse of pension funds, lots of new taxes, and so on. Rightly, several economists draw the analogy between the depression in the USA in the 1930s and the current Greek situation. Another analogy is between austerity-stricken, extremism-riven Greece and the poverty-stricken Weimar Republic in Germany, in the interwar years that led to Nazis’ rise. Anyone who knows life in Greece today knows that there is a lot of suffering, massive hopelessness and rising political extremism.

However, the main assumption northern Eurozone members make is that Greek debt is sustainable. Varoufakis, quite rightly, has been arguing for the opposite. His idea of swapping Greek debt with new bonds linked to growth is sensible and has been tried in other heavily indebted countries in the past. Importantly, it is a way of sharing risk in the Eurozone. What is disappointing in the creditors’ (especially German) attitude is their aversion to share risk with the indebted south, especially Greece. This is, ultimately, a political question, which is swept under the carpet, or, at least, couched in technocratic language. The real source of the problem is that the euro is not supported by a political community that is willing to share risks.

Germany hides itself behind formalities such as “keep your commitments and stick to the agreements Greek governments have signed”. While this is important, it is also important to acknowledge that the current austerity program does not work. Political leaders should have the courage and the vision to revise plans, to adapt to realities as they unfold. Yes, Greek governments have been incompetent, protective of special interests and the oligarchs, while tax evasion and corruption are chronic problems. That is hardly new and unexpected for anyone knowing Greek politics. But austerity in itself is a huge problem too. The problem is that northern Eurozone members do not trust Greece that it will deliver on reform needed to stimulate growth. They have good reasons for this. Greek governments have been dragging their feet on structural reform, which, at the very best, only reluctantly accepted (and not always enacted). Thus, even if creditors were prepared to offer a substantially better financial deal to Greece, they are, partly at least, prevented from doing so by their lack of trust in Greek governments.

Notice the looming impasse: several key Eurozone players want Greece to keep its commitments and stick to a bailout program whose harsh terms and conditions have generated widespread suffering for Greeks. Being a group of sovereign countries rather than a single country, Eurozone faces a collective action problem: they are unwilling to share risks and are prepared to settle to the lowest common denominator (“agreements should be kept”), rather than face reality and revise agreements. To do the latter would be politically risky, since it may open Pandora’s box - certain countries (like Portugal) have already incurred great costs by sticking to the bailout program, others (like Cyprus) may ask for a more relaxed treatment like Greece’s, while others (like Spain and France) fear that their populist opposition parties may benefit if rules are relaxed. In short, once the agreed rules begin to relax, there is a fear that this may be a self-feeding process, at the expense of fiscal discipline. Given the suspicion in which the profligate south is held by the fiscally virtuous north, sticking to the rules appears to be the optimal strategy for the powerful members of the Eurozone. Adhering to what has been agreed maintains peace, albeit a very costly and precarious peace. Thus, it is not surprising that “sticking to the agreements” (i.e. to the harsh bailout program) seems to be the equilibrium point for a pool of countries, keen to protect their national interests and wanting, at the same time, to preserve their pool. Bureaucratic inertia has incentives to prevail.

On the other hand, the Greek government wants its bailout terms to relax but is unable to convince Germany and its allies that Greece is a trustworthy partner who will deliver on reform. How could Mr. Schäuble have faith in the Tsipras government when his party has been against every reform of the economy and the state in the last six years? How could Mrs. Merkel trust a Greek coalition government that consists of a populist left party (Syriza) wanting to enlarge the role of the state in the economy and a populist far-right party (Independent Greeks) that has been describing Mrs. Merkel as a Nazi, is deeply nationalistic and intensely xenophobic? In short, the current (and the previous) Greek government cannot deliver what Germany and its allies need most: credibility and determination to carry through structural reforms.

How will the Greek crisis unfold? It appears that Germany will intransigently insist on Greece sticking to the bailout program and the harsh financial conditions it imposes. The Greek government was recently elected with the mandate to renegotiate the entire framework of the bailout program. The two parties cannot agree, or, as Mr. Schäuble recently said (5/2/2015), they “have agreed to disagree”.

The future of Greece depends on its baking system. When the 28/2/2015 deadline comes, and if Greece is not in the agreed bailout program, ECB will need to decide on whether it should allow Greek banks to draw funds from Emergence Liquidity Funding (this was the dilemma they put to the Cyprus government in April 2013, forcing it to accept a bail in). If ECB switches off the liquidity tap, there will be death by financial asphyxiation and an almost certain Grexit. My sense is that Tsipras will not back off, for if he does, he knows he will incur the fate of his predecessor – sticking with austerity will cost him dearly. Besides, he may hope that by putting up a fight, he may ultimately force creditors to change their view, since a Grexit will be potentially disastrous for the Eurozone (a view, however, not shared by Germany who thinks the contagion effect is minimal – they could not be more wrong, by the way, but this is another matter). Unless there is compromise (which for the time being I see as difficult to be achieved), a likely scenario is for Tsipras to put whatever deal he cuts with the creditors to a referendum or call fresh elections. That will complicate things enormously, especially since, most likely, there will be a bank run and the banking system will collapse. That will be another route to a Grexit.

Of course other scenaria are possible, such a national union government in Greece. I do not see this very likely, although I hope I am wrong. Of course, Europe is a continent that thrives on compromise, and a deal of some sort may be eventually reached. Moreover, Chancellor’s Merkel innate conservatism may prevail, thus making concessions to Greece in order to preserve the integrity of the Eurozone. However, if my analysis is right, the above scenaria are less likely. Creditors, most probably, will hold their position. If Tsipras holds his, a Grexit is a very probable outcome. If Tsipras compromises, he will incur significant political costs at home. The Eurozone crisis may soon reach its climax.

Those who view historical actors as rational players may think that a solution will be eventually found. I hope they are right. No one can live a civilized life without believing in the power of reason. But I take a more pessimistic view of human affairs, one that has been taught by the likes of Thucydides, Sophocles, Shakespeare and Machiavelli. Major problems tend to be solved by major crises. Kings, presidents and ministers are often plagued by strategic myopia, excessive preoccupation with self-interest, and the arrogance that comes with being powerful enough to define reality. Tragedy is caused not by a failure of rationality but by hubris. We will soon see whether reason or hubris prevails. We will soon find out whether Sophocles was right in being skeptical about leaders’ ability to make wise decisions. Life teaches us wisdom, he notes, albeit after the fact.

Can our political leaders be pro-actively wise? Can Greece stop its slide into misery and instability? Can the dissolution of the Eurozone be averted? If there are any statesmen in Europe, now is their finest hour.

Ευχαριστούμε για την εμπιστοσύνη

ΤΟ ΠΟΤΑΜΙ ― ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Στις εκλογές της 25ης Ιανουαρίου 2015 το «Ποτάμι» ήρθε τρίτο κόμμα στην Ευρυτανία, συγκεντρώνοντας 974 ψήφους, δηλαδή σχεδόν 7% (6,99% για την ακρίβεια). Είμαστε πολύ ικανοποιημένοι με αυτό το αποτέλεσμα.

Υποψήφιοι ενός κόμματος που λειτουργεί για λιγότερο από ένα χρόνο, χωρίς καμία απολύτως οικονομική ενίσχυση, δίχως κομματικό μηχανισμό, και με πολύ λίγο χρόνο στο διάθεσή μας (δεν είμαστε επαγγελματίες πολιτικοί), καταφέραμε, όπως είπε ο επικεφαλής του «Ποταμιού» Σταύρος Θεοδωράκης, το ακατόρθωτο – να καταγραφεί το «Ποτάμι» στην Ευρυτανία μια υπολογίσιμη πολιτική δύναμη. Το μέγεθος του επιτεύγματος αυτού φαίνεται καλύτερα αν ληφθεί υπόψη ότι η εκλογική επίδοση του «Ποταμιού» στην Ευρυτανία είναι μέσα στις 11 καλύτερες επιδόσεις πανελλαδικά, στον δε πολυπληθέστερο Δήμο του νομού, το Δήμο Καρπενησίου, έφτασε περίπου στο 11,3%!

Θέλουμε να ευχαριστήσουμε θερμά τους συντοπίτες που μας εμπιστεύτηκαν με την ψήφο τους. Θέλουμε να ευχαριστήσουμε ιδιαίτερα όλους τους εθελοντές και φίλους που, συχνά με προσωπικό κόστος, στήριξαν τον προεκλογικό μας αγώνα. Δεν υποσχεθήκαμε, δεν τάξαμε, αντιταχθήκαμε μαχητικά στην παλαιοκομματική πολιτική των ρουσφετιών, της αναξιοκρατίας και της οικογενειοκρατίας, δεν ενδώσαμε στο λαϊκισμό, το πολωτικό πολιτικό κλίμα και την τυφλή οργισμένη αντίδραση, προτάξαμε έναν άλλης ποιότητας πολιτικό λόγο. Θελήσαμε να φωτίσουμε τα αίτια της εθνικής χρεοκοπίας, να προτείνουμε λύσεις στα προβλήματα της χώρας και της περιοχής μας, να μεταποιήσουμε την οργή της κοινωνίας για την οικονομική εξαθλίωση σε πράξη δημιουργικής διαμαρτυρίας.

Από τον προεκλογικό αγώνα βγαίνουμε προσωπικά κερδισμένοι: συνομιλήσαμε με πολλούς συντοπίτες μας, ακούσαμε την κραυγή της απόγνωσής τους, διαπιστώσαμε την απαξίωση της πολιτικής στη χώρα μας. Καταλάβαμε καλύτερα τα προβλήματα του τόπου μας, πήραμε γόνιμα ερεθίσματα από το διάλογο με τους πολίτες και ελπίζουμε να προβληματίσαμε με τα επιχειρήματά μας.

Δεν είμαστε μόνιμοι πολιτευτές. Δεν θα τυπώσουμε σχετικές κάρτες, δεν θα δείτε τα ονόματά μας σε επιγραφές γραφείων, δεν θα συνωστιζόμαστε για προβολή σε επίσημες εκδηλώσεις. Αγαπάμε τον τόπο μας, θα τιμήσουμε την ψήφο των πολιτών, και θα παρακολουθούμε από κοντά τις εξελίξεις, παρεμβαίνοντας όπου χρειάζεται.

Τέλος, θέλουμε να συγχαρούμε το νέο βουλευτή του νομού μας, κ. Θωμά Κώτσια, για την ιστορική νίκη του κόμματός του και για την προσωπική του επιτυχία. Του ευχόμαστε καλή δύναμη και ευθυκρισία στο δύσκολο έργο του. Ελπίζουμε, ως βουλευτής, να ενσαρκώσει το νέο πολιτικό ήθος που τόσο έχει ανάγκη η χώρα μας.

Χαρίδημος Κ. Τσούκας, Λίλα Κλαουδάτου
Υποψήφιοι Βουλευτές Ευρυτανίας με «Το Ποτάμι»

Δίχως πολιτική αναγέννηση δεν σώζεται η χώρα

Να κάνουμε την οργή δύναμη δημιουργίας
 
Συνέντευξη του Χαρίδημου Κ. Τσούκα, υποψήφιου βουλευτή Ευρυτανίας με το Ποτάμι, στα «Ευρυτανικά Νέα» και τον «Ευρυτανικό Παλμό»

Ο Χ. Τσούκας υποψήφιος με το Ποτάμι στην Ευρυτανία

Αγαπητέ συμπολίτη,

Στις εθνικές εκλογές της 25ης Ιανουαρίου 2015, αποφάσισα να είμαι υποψήφιος στην Ευρυτανία με το Ποτάμι και ζητώ να με στηρίξεις με την ψήφο σου.

Ποιόν θα ψηφίσεις είναι δική σου υπόθεση. Δες τα βιογραφικά των υποψηφίων, ανάτρεξε στην προσωπική τους διαδρομή, διάβασε τι γράφουν, άκου πώς μιλάνε και βγάλε τα συμπεράσματά σου.

Από τη μεριά μου ένα πράγμα σου ζητώ: ό,τι κι αν αποφασίσεις, φέρε στο μυαλό σου τα παιδιά και τα εγγόνια σου. Τους κληροδοτείς μια χρεοκοπημένη χώρα και η χρεοκοπία δεν είναι φυσικό φαινόμενο, δεν είναι σεισμός ή τσουνάμι! Τη χρεοκοπία τη δημιουργήσαμε όλοι εμείς!

Αναρωτήσου σε τι χώρα θέλεις να ζουν τα παιδιά σου, τι κάνεις εσύ για να υπάρχει αυτή η χώρα, και τι θα κάνεις από ΄δω και πέρα. Προσπάθησε να απαντήσεις όσο πιο έντιμα μπορείς στα εξής:

• Τι θα μπορούσα εγώ, ο απλός άνθρωπος, να είχα κάνει διαφορετικά στο παρελθόν, ώστε να μη ζω τώρα σε μια πτωχευμένη χώρα;
• Τι μπορώ να κάνω τώρα για να ανακτήσω την αξιοπρέπειά μου (ηθικά και οικονομικά), αυτή που έχασα συντασσόμενος με τους φαύλους πολιτικάντηδες;
• Σε τι κοινωνία θέλω να ζήσουν τα παιδιά μου; Τι κάνω εγώ για να δω την κοινωνία που επιθυμώ;

Η ψήφος είναι προσωπική υπόθεση. Ρίχνοντας όμως αυτό το χαρτί στην κάλπη, δεν δηλώνουμε απλά μια προτίμηση, όπως κάνουμε ρίχνοντας ένα προϊόν στο καλάθι του σουπερμάρκετ. Ψηφίζοντας εκφράζουμε μια αντίληψη για τη ζωή μας.

• Μην αφήσεις αυτή την ευκαιρία να πάει χαμένη! Αν δεν κάνουμε τώρα το βήμα για να αλλάξουμε την πτωχευμένη χώρα μας, πότε θα το κάνουμε;
• Μη πεις, «μια ψήφος δεν θα κάνει τη διαφορά» ή «όλοι ίδιοι είναι». Η ψήφος δεν είναι μια μονάδα μόνο – έχει και ηθική βαρύτητα. Κάνοντας επιλογές με βάση τη συνείδησή μας (όχι το μικροσυμφέροντά μας) ανακτούμε τη χαμένη αξιοπρέπεια, αυτή που αναγκαστήκαμε να θυσιάσουμε στο παρελθόν.
• Αναζήτησε τους διαφορετικούς. Είτε το θέλεις, είτε όχι, η πολιτική καθορίζει τη ζωή σου. Τα τελευταία έξι χρόνια το έχεις διαπιστώσει. Μην αφήνεις τη λήψη αποφάσεων που επηρεάζουν τη ζωή σου και τη ζωή των παιδιών σου σε ιδιοτελείς πολιτικάντηδες, ανθρώπους του κομματικού σωλήνα και ανεύθυνους λαϊκιστές.
• Έχεις ευθύνη για την ποιότητα της ζωής σου. Η ζωή σου εξαρτάται από την ποιότητα της κοινωνίας στην οποία ζεις. Κάνε την επιλογή σου με λογισμό και συναίσθημα, αντικρίζοντας την πραγματικότητα που βιώνεις και οραματιζόμενος τη χώρα στην οποία θα ήθελες να ζεις.

Κάνε την οργή σου δύναμη δημιουργίας!

Αν όχι τώρα πότε;

Η ασυγχρονία οικονομίας και πολιτικής παράγει εντάσεις

Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, αν γίνονταν εκλογές σήμερα, σε αρκετές χώρες της ΕΕ θα επικρατούσαν ακραίοι πολιτικοί σχηματισμοί. Από την Ελλάδα και την Ισπανία, μέχρι τη Γαλλία και τη Δανία, την πρωτιά θα διεκδικούσαν ριζοσπαστικά κόμματα των δύο άκρων του πολιτικού φάσματος. Ακόμα και σε χώρες όπου τα παραδοσιακά κόμματα είναι πρώτα (π.χ. Ιταλία, Σουηδία, Βρετανία), το ενδιαφέρον συγκεντρώνουν ταχέως αναπτυσσόμενα κόμματα διαμαρτυρίας. Κερματισμός και διαμαρτυρία περιγράφουν το ευρωπαϊκό πολιτικό τοπίο.

Η διαμαρτυρία συνδέεται με τον κερματισμό. Η οικονομική κρίση είτε φτωχοποιεί, είτε απειλεί το επίπεδο ζωής των ευρωπαίων πολιτών, παράγοντας διαμαρτυρία. Τα παραδοσιακά κόμματα αδυνατούν να την απορροφήσουν, εφόσον αποδεικνύονται ανίκανα να διαχειριστούν αποτελεσματικά την κρίση, ενώ η μακρόχρονη παραμονή τους στην εξουσία αφενός τα έχει φθείρει πολιτικά, αφετέρου οι «συστημικές» επιλογές τους τα έχουν αποξενώσει από τους ψηφοφόρους. Ως κόμματα εξουσίας είναι υποχρεωμένα να μεριμνούν για τη «σταθερότητα», η οποία τείνει να μετατρέπεται σε υπεράσπιση της οργανωμένης ακινησίας (γεγονός που τα φέρνει σε αντίθεση με την ευρωπαϊκή ελίτ που ζητά «μεταρρυθμίσεις»), αδυνατώντας να εκφράσουν τα αισθήματα αβεβαιότητας ή απειλής που βιώνουν οι ψηφοφόροι τους. Το κενό καλύπτουν νεότευκτα ριζοσπαστικά κόμματα.

Δεν είναι μόνο η οικονομική κρίση αυτή που συμβάλλει στην ευρωπαϊκή δυσανεξία. Η παγκοσμιοποίηση διευκολύνει τη μαζική μετανάστευση. Η πλούσια και ασφαλής Ευρώπη είναι ο λογικός προορισμός για τους πρόσφυγες πολέμου ή οικονομικούς μετανάστες της βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Ο «έξω» κόσμος μεταφέρεται πλέον ταχύτατα στην «εσωτερική» πολιτική ζωή.

Στις κοινωνίες της άμεσης και διαρκούς επικοινωνίας, εντείνεται η αναστοχαστικότητα: υπάγουμε όλο και περισσότερο πρακτικές του δημόσιου βίου σε συνεχή διερώτηση υπό το φως νέων πληροφοριών γι’ αυτές τις πρακτικές. Η αυξανόμενη διαφάνεια του δημόσιου βίου δυνητικά διαβρώνει την ηθική νομιμοποίηση των «συστημικών» πολιτικών. Η περίπτωση Γιουνκέρ είναι χαρακτηριστική. Λίγο μετά αφότου ανέλαβε πρόεδρος της Κομισιόν, αποκαλύφθηκαν οι ιδιοτελείς φορολογικές πρακτικές του Λουξεμβούργου, του οποίου για πάνω από 20 χρόνια ο κ. Γιουνκέρ ήταν πρωθυπουργός. Ειδικές συμφωνίες με τράπεζες και πολυεθνικές κατέστησαν το Λουξεμβούργο φορολογικό παράδεισο, αποστερώντας την υπόλοιπη ΕΕ από φορολογικά έσοδα δισεκατομμυρίων. «Ο πρόεδρος της Κομισιόν μας λέει τι πρέπει να κάνουμε, ενώ κρατά τα λεφτά του σε φορολογικό παράδεισο», παρατήρησε σκωπτικά ο Πέπε Γκρίλο. Ποια ήταν η αντίδραση του ευρωπαϊκού κατεστημένου; Να προστατεύσουν τον κ. Γιουνκέρ! Δείτε την αλληλόδραση: το «σύστημα» προστατεύει τους εκλεκτούς του στο όνομα της σταθερότητας, ενδυναμώνοντας έτσι τους λαϊκιστές, οι οποίοι κεφαλαιοποιούν και συγχρόνως μορφοποιούν με το δικό τους λεξιλόγιο την ευρύτερη λαϊκή δυσαρέσκεια. Τα «σύστημα» δημιουργεί τους αντιπάλους του.

Τα πράγματα είναι χειρότερα στην ευρωζώνη. Η ασυγχρονία της (ευρωπαϊκής) οικονομίας και της (εθνικής) πολιτικής παράγει διαρκώς εντάσεις. Οι κυβερνήσεις της ευρωζώνης δεν ελέγχουν τη νομισματική και δημοσιονομική πολιτική. Αυτό σημαίνει ότι η οικονομική ζωή των πολιτών μιας χώρας επηρεάζεται από αποφάσεις τις οποίες αδυνατεί να επηρεάσει ουσιαστικά η πολιτική κοινότητα - το εθνικό πολιτικό σύστημα. Αυτή η εξέλιξη αδυνατίζει τη δημοκρατία ως το πολίτευμα με το οποίο «ρυθμίζουμε τη συλλογική αβεβαιότητα» (κατά τη έκφραση του Κ. Καστοριάδη), παράγοντας αδιαφορία και/ή «αντισυστημικές» διαμαρτυρίες. Η ενίσχυση των λαϊκιστικών κομμάτων είναι η απέλπιδα προσπάθεια του αδύναμου πολίτη να ελέγξει τη μοίρα του. Όταν το πεδίο της πολιτικής συρρικνώνεται, το έλλογο στοιχείο ατονεί, οι εύκολες «λύσεις» των λαϊκιστών καθίστανται ευλογοφανείς και η τάση θυμωμένης ιδιώτευσης εντείνεται.

Η περίπτωση της Ελλάδας είναι χαρακτηριστική. Η χρεοκοπία και η συνακόλουθη διεθνής οικονομική επιτήρηση έχουν επιφέρει ουσιώδη μείωση της εθνικής κυριαρχίας. Ό,τι πολιτικές επιλογές κι αν κάνουν οι ψηφοφόροι, θα είναι ατελέσφορες, εφόσον οι ισχυροί (η Γερμανία) εμμένουν στις απόψεις τους. Το ελληνικό χρέος δεν είναι βιώσιμο, αλλά η ρύθμισή του εξαρτάται από την καλοσύνη των ξένων. Η γερμανική εμμονή στη λιτότητα και την άκαμπτη δημοσιονομική πειθαρχία είναι απίθανο να μεταβληθεί ουσιωδώς. Πρώτον διότι έχει ήδη αποτυπωθεί σε αποφάσεις που έχουν καταστεί προβεβλημένα σημεία αναφοράς, δεύτερον διότι οι ευρωπαίοι πολιτικοί λογοδοτούν σε εθνικά ακροατήρια με διαφορετικές αντιλήψεις και προτεραιότητες το καθένα, και τρίτον διότι οι «βόρειοι» εμφορούνται από οριενταλιστικά στερεότυπα για τους «νότιους», τα οποία, ειδικά στην περίπτωση της Ελλάδας, οι εγχώριοι πολιτικάντηδες κάνουν ό,τι μπορούν για να επιβεβαιώσουν.

Τι μέλλει γενέσθαι; Η ασυγχρονία οικονομίας και πολιτικής στην ευρωζώνη αποτελεί δομικό παράγοντα παραγωγής εντάσεων. Όσο η ΕΕ λειτουργεί λιγότερο ως πολιτική «κοινότητα» και περισσότερο ως μηχανισμός επιβολής αποφάσεων των ισχυρών, τόσο θα τροφοδοτείται ο πολιτικός ριζοσπαστισμός στις χώρες που πλήττονται οικονομικά. Ηγέτες ισχυρών χωρών με ευρωπαϊκό όραμα και στοιχειώδη αυτο-θυσιαστική διάθεση είναι απίθανο να υπάρξουν. Για τους ρασιοναλιστές (είτε αφελείς ουτοπιστές, είτε απολιτικοί τεχνοκράτες, είτε ιδιοτελείς πολιτικοί) αυτά είναι προβλήματα που λύνονται με διαπραγματεύσεις «λογικών» ανθρώπων. Για όσους εμφορούνται από μια Θουκιδίδεια αντίληψη της πολιτικής, οι δομικές εντάσεις λύνονται με μείζονες κρίσεις. Ο πόλεμος δεν αποτελεί πλέον ρεαλιστική επιλογή στην Ευρώπη. Η διάσπαση της ευρωζώνης, όμως, είναι υπαρκτή επιλογή, όχι απαραίτητα εμπρόθετη. Η πολιτική δεν παράγει πάντοτε «λογικές» αποφάσεις.